Vetera et nova. Opracowywanie archeologicznych materiałów źródłowych nowymi metodami badawczymi

Informacje o projekcie

Tytuł Projektu: Vetera et nova. Opracowywanie archeologicznych materiałów źródłowych nowymi metodami badawczymi

Kierownik projektu: dr hab. Zofia Sulgostowska, prof. nadzw. IAE PAN

Jednostka prowadząca projekt  Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Źródło finansowania projektu: Praca naukowa finansowana w ramach projektu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego po nazwą „Narodowy program rozwoju humanistyki” w latach 2012-2015

NPRH logo

Kontakt:

 

Wykonawcy

Przy realizacji projektu zaangażowani będą archeologowie, specjaliści od poszczególnych epok. Są to następujący pracownicy Instytutu Archeologii i Etnologii PAN:

Ponadto  w projekcie biorą udział emerytowani pracownicy IAE PAN:

  • prof. dr hab. Jerzy Kruppé
  • prof. dr hab. Romuald Schild
  • mgr Halina Królik

Wspólne opracowanie materiałów przez doświadczonych, emerytowanych archeologów - terenowych badaczy opracowywanych stanowisk - wraz z młodszymi archeologami stworzy optymalne warunki do zdobywania kwalifikacji przez tych ostatnich, a ponadto gwarantuje jakość publikacji.
Wykonawcy spoza IAE PAN to głównie specjaliści z dziedziny nauk przyrodniczych. Patrz ponadto wykaz autorów i redaktorów zamieszczono w części - harmonogram oraz poniższą fotografię.

                                                              fot 2

Zespół wykonawców (pierwszy rząd od lewej: M. Mogielnicka- Urban, R. Schild, Z. Sulgostowska, W. Bis, M. Bis, M. Dąbrowska, J. Kruppe, H. Królik, H. Kowalewska- Marszałek, J. Urban, T. Boroń)

Charakterystyka

Cel główny projektu:

        Współczesne idee konserwatorskie ograniczają napływ nowych materiałów ze stanowisk archeologicznych badanych inwazyjnymi metodami wykopaliskowymi. W tej sytuacji poszerzenie bazy źródłowej, tak istotne dla rozwoju wiedzy o najdawniejszych dziejach ziem polskich, jest możliwe poprzez wzmożenie wysiłków nad nowoczesnym opracowaniem stanowisk już wcześniej pozyskanych. Archeologia współczesna dysponuje nowymi metodami, takimi jak analizy: paleobotaniczne (odcisków na polepie i ceramice, makro- i makroszczątków), traseologiczne, petrograficzne wytworów krzemiennych i kamiennych, składu chemicznego ceramiki i metali itp. Pozwalają one na niezwykle szeroki dopływ nieznanych do tej pory danych, znacząco oddziaływujących na uzyskanie pełniejszego, rekonstruowanego obrazu życia dawnych społeczeństw. Długofalowe prace dokumentujące pozyskane źródła, rysunkowe i fotograficzne (z użyciem mikroskopu skaningowego), sprawią, iż nie zostanie zaprzepaszczony dorobek ekspedycji terenowych podjętych nawet wiele lat temu. Opublikowanie omówionych niżej materiałów sprawi, iż do obiegu myśli naukowej trafią wyniki zespołowych prac nad istotnymi dla kolejnych okresów pradziejów ziem polskich stanowiskami. Wybrane stanowiska archeologiczne pochodzą z badań terenowych, prowadzonych przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN) począwszy od lat pięćdziesiątych XX w. Jest to ostatnia szansa na udział w tym przedsięwzięciu, przynajmniej częściowy, badaczy prowadzących wówczas prace wykopaliskowe. Jednocześnie uczestniczenie w opracowaniu poszczególnych stanowisk młodych badaczy pozwoli na zachowanie, tak istotnej dla nauk humanistycznych, ciągłości pokoleń.
         W projekcie ujęto kwestie dotyczące prawie wszystkich okresów pradziejów od paleolitu po nowożytność, z różnych regionów Polski. Uczestniczą w nim badacze z Ośrodków IAE PAN, a także z innych instytucji związanych z badaniami nad przeszłością ziem polskich.

Cele szczegółowe projektu:

        Z racji decyzji zmniejszającej postulowaną kwotę (z 5.362.999 zł do 1.500.000 zł) oraz okres wykonania (z 60 do 36 miesięcy) dokonano ponownej starannej analizy poprzedniego projektu oraz przyznanych środków. W nowej sytuacji finansowej Instytut  ograniczy liczbę przygotowanych publikacji do 8 tomów monografii, które w sposób zgodny we współczesnymi standardami - taki był cel wniosku - przedstawią wybrane stanowiska obejmujące okres od pradziejów do nowożytności. W związku z ograniczeniem środków do opracowania wybrano stanowiska najmniej kosztochłonne.
        Dla najstarszego odcinka pradziejów - epoki paleolitu są to stanowiska pozostawione przez osadnictwo ludności łowiecko-zbierackiej ulokowane na Niżu Polskim: w Polsce Centralnej - Całowanie oraz wschodniej - Nieborowa na Polesiu Lubelskim. Wytypowano je do publikacji ponieważ prezentują wysoką jakość źródłową ze względu na metodycznie prowadzone wykopaliska oraz zachowaną dokumentację polową. Wymagają jedynie dodatkowych opracowań przed oddaniem ich do druku. Reprezentują typ osadnictwa otwartego ze schyłkowego paleolitu - mezolitu (Całowanie) lub paleolitu - wczesnej epoki żelaza (Nieborowa) i poszerzają naszą wiedzę o osadnictwie z tego czasu na obszarach Niżu Europejskiego.
       Kolejne wytypowane stanowisko pochodzi z neolitu. Jest to osada obronna w Sandomierzu na Wzgórzu Zawichojskim w woj. świętokrzyskim, badane w latach 1981-1989. Pozyskane materiały umożliwią rekonstrukcję paleogeografii Wzgórza Zawichojskiego w okresie atlantyckim i subborealnym, czyli w czasach funkcjonowania badanej osady: odtworzenie morfologii samego wzgórza i terenów bezpośrednio z nim sąsiadujących, a także rekonstrukcję hydrografii i szaty roślinnej tego obszaru. Opracowanie i opublikowanie materiałów z uwzlędnieniem ich kontekstu osadniczego będzie nad wyraz cennym uzupełnieniem już istniejących informacji o zasiedleniu Ziemi Sandomierskiej, obszaru tak istotnego w okresie neolitu.
       W epoce brązu i wczesnej epoce żelaza na naszych ziemiach przebywa przede wszystkim ludność kultury łużyckiej. Opracowanie badań prowadzonych na obszarze osady, stan. 3 w Słubic koło Gostynina, woj. mazowieckie, gdzie odnaleziono m.in. materiały pozostawione przez przedstawicieli poprzedzającej ją kultury trzcinieckiej, jest bardzo potrzebne. Wyniki tych badań stanowią cenny przyczynek do poznania przeszłości pradziejowej lewobrzeżnego Mazowsza, rzadko obecnego w rozważaniach naukowych.
        Część druga tomu będzie zawierać opracowanie materiałów ceramicznych z badań wykopaliskowych, w większości sondażowych, prowadzonych w latach 60. i 70. XX w. na wczesnośredniowiecznych stanowiskach położonych w rejonie Warszawy (w Błoniu (grodzisko) i Kopytowie, na terenie obecnego powiatu grójeckiego (w Dziarnowie, st. 3, Grójcu, Starej Warce, st. 1 (grodzisko)) oraz na terenie dzisiejszego województwa świętokrzyskiego w Szewnej (średniowieczny gródek stożkowaty).
         W ramach programu badań dziejów małych miast w Rzeczpospolitej przedrozbiorowej prowadzono wykopaliska archeologiczne w Solcu i Janowcu nad Wisłą. Dzięki projektowi zostanie opublikowana rozprawa doktorska mgr Magdaleny Bis, na temat wyrobów ceramicznych z Solca, które mogą stanowić ważny element naszej wiedzy na temat tej specyficznej części wyrobów garncarskich.
       Wynikiem kompleksowych badań Janowca będzie monografia archeologiczno-historyczna obrazująca dzieje małego miasteczka w różnorakich aspektach, szczególnie interesująca, gdyż  badań tak pomyślanych dotychczas nie powadzono. Publikacja wyników przybliży nie tylko dzieje jednego z małych miasteczek, ale jako pars pro toto  reprezentować będzie wiele innych tak charakterystycznych dla nowożytnej Rzeczpospolitej.
      Znaleziska pochodzące z badań zamku w Tykocinie stanowią istotne uzupełnienie zasobu źródeł archeologicznych do poznania dziejów założenia tykocińskiego. Istniała tu u schyłku średniowiecza obronna siedziba rodu Gasztołdów, następnie zamek renesansowy, wzniesiony przez króla Zygmunta Augusta, a wreszcie XVII-wieczna twierdza. Opracowanie tego licznego i urozmaiconego zasobu źródeł będzie cenne nie tylko dla poznania przeszłości i warunków życia na tykocińskim zamku, ale również dla archeologii okresu schyłku średniowiecza i nowożytności.

Działania prowadzące do osiągnięcia celów:

        Metody, które wykorzystane zostaną przy realizacji projektu, to w podstawowej części standardowe sposoby opisu i analizy ruchomego oraz nieruchomego materiału źródłowego, pozyskanego charakterystyczną dla archeologii metodą wykopaliskową. Na tym etapie prac konieczne jest wykonanie dokumentacji rysunkowej i fotograficznej. Planowane jest wykorzystanie na szeroką skalę bardzo różnych badań specjalistycznych, których wyniki poszerzą wiedzę m.in. na temat sposobów produkcji poszczególnych wytworów, wykorzystywanych do ich wykonania surowców, sposobów użytkowania niektórych narzędzi i sprzętów. Planowane są analizy: paleobotaniczne (odcisków na polepie i ceramice, makro- i makroszczątków), archeozoologiczne, traseologiczne narzędzi krzemiennych, petrograficzne wyrobów kamiennych, sedymentologiczne nawarstwień w wypełniskach obiektów. Przewiduje się ponadto analizy laboratoryjne składu chemicznego ceramiki i metali, geologiczne najbliższego otoczenia badanych stanowisk oraz porównawcze analizy metaloznawcze rud darniowych i przedmiotów metalowych, a także badania petrograficzne glin miejscowych oraz ceramiki. Planowane jest wykonanie datowań metodą radiowęglową i termoluminescencyjną. Współczesna nauka nie może obyć się bez wyników badań innych dyscyplin naukowych. Badania interdyscyplinarne stają się standardem w naukach humanistycznych.

Charakterystyka wyniku:

       Efektem projektu będzie  publikacja 8 tomów poświęconych szczególnie istotnym stanowiskom. Obejmować one będą cały okres pradziejów, poczynając od paleolitu, a także okresy historyczne, średniowiecze i nowożytność. Każdy tom będzie zaopatrzony w streszczenie (obejmujące ok. 1/10  objętości tomu) w języku niemieckim lub angielskim. Dwa tomy będą w całości opublikowane w tych językach (Całowanie i osada w Tumianach). Kolejność ukazywania się publikacji zależna będzie od stopnia zaawansowania prac. Prace nad stanowiskami o materiałach licznych i różnorodnych, których analiza wymaga wielu rozmaitych badań specjalistycznych, muszą potrwać dłużej.
     Poniższej zawarto zbiorcze dane dotyczące poszczególnych tomów, a na końcu tekstu umieszczono poszerzone teksty oraz materiał ilustracyjny o stanowiskach będących przedmiotem planowanych, poszczególnych monografii, które zostały przygotowane przez redaktorów poszczególnych tomów.

Harmonogram projektu:

Tom Nazwa i opis zadania Liczba miesięcy realizacji zadania
1. Opracowanie źródeł archeologicznych ze stanowiska Całowanie, woj. mazowieckie. Przygotowanie i druk monografii w języku angielskim. Praca zbiorowa, red. Romuald Schild:
A FINAL PALAEOLITHIC AND EARLY MESOLITHIC SITE ON AN ISLAND IN THE FOSSIL VISTULA CHANNEL
30
2. Opracowanie źródeł archeologicznych ze stanowiska Nieborowa, woj. lubelskie. Przygotowanie i druk monografii: Tomasz Boroń . Red. T. Boroń:
MIKROREGION NIEBOROWEJ NA POLESIU LUBELSKIM: OD EPOKI KAMIENIA PO WCZESNĄ EPOKĘ ŻELAZA
30
3. Opracowanie źródeł archeologicznych ze stanowiska Sandomierz – Wzgórze Zawichojskie, woj. kieleckie. Przygotowanie i druk monografii: Hanna Kowalewska-Marszałek. Red. H. Kowalewska-Marszałek:
SANDOMIERZ - WZGÓRZE ZAWICHOJSKIE: NEOLITYCZNA OSADA OBRONNA I JEJ ZAPLECZE OSADNICZE
36
4. Opracowanie źródeł archeologicznych z Mazowsza. Przygotowanie i druk monografii. Praca zbiorowa, red. M. Mogielnicka-Urban:
MATERIAŁY DO OSADNICTWA NA MAZOWSZU
30
5. Opracowanie źródeł archeologicznych z osady w  Tumianach, woj. warmińsko-mazurskie. Przygotowanie i druk monografii. Praca zbiorowa w języku niemieckim. Red. Tadeusz Baranowski:
 VÖLKERWANDERUNGSZEITLICHE SIEDLUNG VON TUMIANY (DAUMEN) IM KREISE ALLENSTEIN
36
6. Opracowanie źródeł archeologicznych ze stanowiska Tykocin, woj. podlaskie. Przygotowanie i druk monografii. Praca zbiorowa, red. M. i W. Bis
TYKOCIN-ZAMEK NAD NARWIĄ (XV-XVIII W.)
36
7. Opracowanie źródeł archeologicznych ze stanowiska Janowiec, woj. lubelskie. Przygotowanie i druk monografii. Praca zbiorowa, red. Jerzy Kruppē i Maria Dąbrowska:
JANOWIEC NAD WISŁĄ. ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW MIASTA (XV-XVIII W.)
36
8. Opracowanie źródeł archeologicznych ze stanowiska Solec, woj. lubelskie. Przygotowanie i druk monografii:  Magdalena Bis. Red. M. Bis
PÓŹNOŚREDNIOWIECZNE I WCZESNONOWOŻYTNE NACZYNIA BIAŁE Z SOLCA NAD WISŁĄ
24

Planowane rezultaty:

     Ukazanie się drukiem  ośmiu tomów monografii skrupulatnie przebadanych stanowisk, opracowanych z zastosowaniem współczesnej metodyki badań, będzie miało istotne znaczenie dla dziedzictwa i kultury naszego społeczeństwa. Pozwoli to poznać przeszłość, także tę najdawniejszą swojej ziemi, zarówno w wymiarze regionalnym, jak i całego kraju oraz umożliwi wpisanie uzyskanych wyników badań w kontekst osiągnięć archeologii europejskiej. Społeczności zamieszkujące ziemie polskie od najdawniejszych okresów utrzymywały kontaktu międzyregionalne oraz dalekosiężne.
    Rezultaty badań stanowisk zróżnicowanych chronologicznie i terytorialnie okażą się zapewne znaczące w kwestiach dotyczących odtwarzania warunków środowiskowych panujących w przeszłości od końca plejstocenu po czasy nowożytne. Umożliwi to ponadto prześledzenie oddziaływania człowieka na otaczający go świat poprzez zbieractwo i łowiectwo, a w okresach późniejszych stosowane uprawy, hodowlę zwierząt oraz inne czynności gospodarcze. Miały one na celu nie tylko pozyskiwanie pożywienia ale i różnorodnych surowców, które z biegiem tysiącleci i stuleci były przetwarzane na coraz większą skalę. Pozwoli to na oszacowanie stopnia antropopresji społeczeństw pradziejowych i wczesno-nowożytnych na otoczenie.

Planowane tomy monografii

 

Całowanie

Tom 1. Praca zbiorowa, red. Romuald Schild

A Final Paleolithic and Early Mesolithic Site on an Island In the Fossil Vistula Channel

    Monografia będzie poświęcona jednemu z najważniejszych stanowisk epoki kamienia Niżu Północnoeuropejskiego. Stanowisko w Całowaniu (pow. Otwock, woj. mazowieckie) leży na wyspie kopalnego koryta późno plejstoceńskiej Wisły. Koryto to zostało w samym końcu epoki lodowcowej porzucone przez rzekę, która utworzyła nowe, istniejące do dziś koryto rzeczne, natomiast w jej starym  łożu powstały zbiorniki wodne i olbrzymie torfowiska. Sama piaszczysta wyspa stała się bardzo atrakcyjnym miejscem osadniczym odwiedzanym przez grupy łowców późno paleolitycznych już od początków ciepłego wahnięcia Allerød.

    Intensywne, kompleksowe badania IAE PAN na wyspie w Całowaniu trwały przez wiele sezonów w latach 1963-1969, 1983 i 1991 (pod kierunkiem R. Schilda). Odsłonięto wówczas pozostałości ponad 20 obozowisk paleolitycznych i mezolitycznych spoczywających w 8 poziomach należących do różnych jednostek kulturowych. Datowane są one, przez niemal 40 dat radiowęglowych, na okres od ok. 13.500 do 9000 kalendarzowych (kalibrowanych) lat od dziś. Ponadto przeprowadzono badania pyłków i szczątków roślinnych, które pozwalają na precyzyjne określenie środowiska przyrodniczego w poszczególnych okresach zasiedlenia wyspy oraz wieloaspektowe związki społeczno-ekonomiczne z innymi regionami Niżu.

    Dzięki wieloletnim, kompleksowym badaniom stanowisko w Całowaniu stało się kluczowym stanowiskiem dla zrozumienia historii zasiedlenia przez grupy łowców i zbieraczy Niżu Europejskiego w późnej epoce lodowcowej i wczesnym holocenie. W ramach projektu zostaną wykonane dodatkowe zdjęcia lotnicze i datowania radiowęglowe oraz uzupełnione zostaną bogate materiały ilustrujące historię badań i charakter poszczególnych zespołów kulturowych.

    Mimo wpisania wyspy na konserwatorską listę obiektów chronionych, stanowisko jest intensywnie niszczone wskutek wybierania piasku i rozjeżdżane przez quady.

                                                                              

calowanie

Nieborowa

Tom 2. Monografia:  T. Boroń

Mikroregion Nieborowej na Polesiu Lubelskim: od epoki kamienia po wczesną epokę żelaza

    Mikroregion badała w latach 1962-1977 pani Halina Mackiewicz. Obejmuje on obszar kilku kilometrów kwadratowych, a cechuje go wielofazowe osadnictwo pradziejowe trwające przez około 6 tysiącleci. Rozpoznano je na trzech stanowiskach, w 17 wykopach o łącznej powierzchni 3613 m². W trakcie badań pozyskano różnorodne źródła archeologiczne ruchome i nieruchome: krzemienie (około 40 tys. wytworów), ceramikę (ponad 4 tys. fragmentów), przepalone szczątki zwierzęce, a ponadto odkryto 38 ognisk i 3 jamy.

   Początki osadnictwa reprezentują schyłkowopaleolityczne obozowiska, miejsca krótkotrwałego pobytu grup mazowszańskich. Epizody mezolityczne dokumentują natężenie osadnictwa znaczną liczbą krzemienic oraz dużym nagromadzeniem zabytków.  Rozpoznano inwentarze o tradycji desneńskiej – unikatowe ze względu na izolację geograficzną - oraz janisławickie i postjanisławickie. Podomowy charakter siedmiu krzemienic janisławickich wskazuje, że mikroregion był miejscem docelowego osiedlania się tych społeczności. Jest to jedyny teren tak intensywnie zasiedlony przez ugrupowania janisławickie na obszarze Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego i Pagórów Chełmskich. Nieborowa wyróżnia się nie tylko skalą kumulacji krzemienic, ale również zróżnicowanymi typologicznie i chronologicznie zespołami: od beztrapezowych do późnojanisławickich.

     W okresie neolitu brak trwałego osadnictwa, a znaleziskami są  pojedyncze siekiery, wióry, a z obiektów – groby. Wzrost intensywności zasiedlenia jest zauważalny od wczesnej epoki brązu i utrzymuje się aż do wczesnej epoki żelaza, a tendencja ta jest także widoczna na obszarach ościennych.

   Wielofazowe osadnictwo pradziejowe, pomimo zróżnicowania chronologicznego, jest jednolite funkcjonalnie. Większość epizodów, których wyznacznikami są obozowiska, wykazuje cechy podomowych struktur osadniczych.

    Jakie przesłanki decydowały, że ten mikroregion był tak długo atrakcyjny dla osadnictwa? Była to zapewne dostępność terenu przez cały okres trwania osadnictwa. Położenie na granicy trzech odrębnych geograficznie krain o odmiennych walorach środowiskowych gwarantowało, że grupy zamieszkujące ten obszar w pełni zaspakajały swoje potrzeby ekonomiczno-gospodarcze. Dogodne warunki naturalne sprawiały, że teren ten był wykorzystywany wielokrotnie przez społeczności należące zarówno do grup zbieracko-łowieckich jak i prowadzących osiadły tryb życia.

    Drugim aspektem są zasoby surowcowe regionu. Krzemień kredowy rejowiecki był wykorzystywany przez wszystkie populacje: od schyłkowego paleolitu aż do wczesnej epoki żelaza. Zidentyfikowana makroskopowo obecność krzemieni z wychodni pozaregionalnych: czekoladowego, turońskiego oraz pasiastego świadczy o dalekosiężnych kontaktach grupy zasiedlających mikroregion Nieborowej.

    Środki z grantu pozwolą na uściślenie chronologii faz osadniczych (drogą analizy radiowęglowej) oraz wyczerpujące zilustrowanie zróżnicowanych materiałów. Wytwory krzemienne zostaną poddane analizie traseologicznej, która określi ich funkcję i pozwoli na identyfikację obszarów aktywności wewnątrz obozowisk.

   Publikacja opracowania wartościowych źródeł archeologicznych mikroregionu Nieborowej, jednego z najlepiej przebadanych i najważniejszych w pradziejach południowej części Polesia Lubelskiego, umożliwi prześledzenie i zrozumienie procesów kulturowych, jakie tam zachodziły.

                  nieborowa 1        nieborowa 2

Sandomierz

Tom 3. Praca zbiorowa, red. Hanna Kowalewska-Marszałek

Sandomierz - Wzgórze Zawichojskie: neolityczna osada obronna i jej zaplecze osadnicze

    Wzgórze Zawichojskie, położone w północnej części Sandomierza, jest jednym z cypli lessowych tworzących krawędź doliny Wisły, wyodrębnionym z wysoczyzny przez głęboki wąwóz (od strony N) oraz dolinkę niewielkiego cieku (od strony SW). Intensywna eksploatacja lessu dla celów budowlanych, prowadzona w latach siedemdziesiątych XX w.,  doprowadziła do zniszczenia południowej części wzgórza, a także części znajdującego się tam stanowiska archeologicznego.

     Badania archeologiczne, prowadzone na Wzgórzu Zawichojskim w latach 1981-89 pod kierunkiem H. Kowalewskiej-Marszałek, pozwoliły na szczegółowe rozpoznanie znacznej części stanowiska, z pozostałościami neolitycznej osady obronnej (w postaci systemu dobrze zachowanych rowów) oraz śladami osadnictwa z wczesnego okresu epoki brązu. W trakcie dziewięciu sezonów prac wykopaliskowych odsłonięto około 18 arów powierzchni i przebadano 70 obiektów zagłębionych, pozyskując liczne i ciekawe materiały archeologiczne. Rezultaty tych prac stanowią podstawę dla ustalenia chronologii stanowiska, rekonstrukcji etapów zasiedlenia osady oraz analizy funkcjonalnej zachowanych pozostałości.

     Odrębną kwestię stanowi rekonstrukcja paleogeografii Wzgórza Zawichojskiego w okresie atlantyckim i subborealnym, czyli w czasach funkcjonowania badanej osady: odtworzenie morfologii samego wzgórza i terenów bezpośrednio z nim sąsiadujących, a także rekonstrukcję hydrografii i szaty roślinnej tego obszaru.

   Zakres prowadzonych prac obejmuje: analizę stratygrafii stanowiska, opracowanie kilku tysięcy zabytków ruchomych (ceramicznych, krzemiennych, kamiennych, kościanych oraz przedmiotów z miedzi), analizy specjalistyczne dotyczące poszczególnych kategorii znalezisk: paleobotaniczne (analizy węgli drzewnych, makroszczątków roślinnych, odcisków roślin na polepie, próbek ziemi), archeozoologiczne (badania kości zwierzęcych), ichtiologiczne (analizę szczątków ryb), malakologiczne (analizę muszli), petrograficzne (badania surowców kamiennych), chemiczne (analizy surowców), geomorfologiczne i sedymentologiczne (analizy nawarstwień na stanowisku oraz w  wypełniskach obiektów), datowania radiowęglowe (wykonane na podstawie próbek węgla drzewnego oraz kości).

    Ponadto wykonywane są prace techniczne: digitalizacja dokumentacji polowej i jej archiwizacja, tworzenie baz danych dla poszczególnych kategorii znalezisk, rekonstrukcja ceramiki naczyniowej, dokumentacja rysunkowa i fotograficzna materiału zabytkowego.

    Ostatnim etapem będzie synteza wyników badań, ich wizualizacja (m.in. komputerowa rekonstrukcja zasiedlenia i użytkowania osady), a także przygotowanie całości materiałów do druku i opublikowanie ich w odrębnym tomie.

            sandomierz 1          sandomierz 2

Mazowsze

Tom 4. Praca zbiorowa. Red. M. Mogielnicka-Urban

Materiały do osadnictwa na Mazowszu

    Tom ten będzie się składał z dwóch części. Jedna to opracowanie materiałowe zabytków nieruchomych i ruchomych, datowanych na epokę brązu i wczesną epokę żelaza, pozyskanych w trakcie badań osady na stanowisku 3 w  Słubicach, pow. płocki, w latach 1996 i 1997. Prace w terenie prowadziła mgr Violetta Lis, były pracownik IAE PAN.

    Podstawowym materiałem zabytkowym cechującym osadę w Słubicach, a zwłaszcza wykorzystane w monografii stanowiska średniowiecznego jest ceramika. Dlatego też jedną z zasadniczych metod zastosowanych w omawianym tomie są badania fizyko-chemiczne fragmentów naczyń. Na podstawie badań chemicznych i mineralogicznych masy ceramicznej chcemy uchwycić różnice w recepturach garncarskich. Chodzi o określenie podobieństw i różnic pomiędzy wyrobami ludności kolejnych kultur epokę brązu i wczesną epokę żelaza (trzcinieckiej, łużyckiej, grobów kloszowych) zamieszkującej to samo miejsce. W przypadku materiałów wczesnośredniowiecznych interesują nas te kwestie w odniesieniu do ceramiki pochodzącej z  nieodległych stanowisk z tego samego czasu.

    Analiza odcisków na polepie pozwoli na poznanie, przynajmniej częściowe środowiska roślinnego osady w Słubicach i ewentualnie zasobu roślin uprawnych.

    Jako uzupełniające można traktować analizy zabytków z innych surowców, jak np. krzemienia czy kamienia.

   Uzyskana data 14C z jednej strony zwiększy zasób określeń tego typu dotyczących epoki brązu i wczesnej epoki żelaza z drugiej pozwoli na podanie bezwzględnej chronologii przynajmniej jednego z trzech poziomów osadniczych osady w Słubicach.

   Pełne opracowanie osady w Słubicach obejmować będzie historię badań, analizę obiektów nieruchomych (jam, palenisk itp.), analizę typologiczną i technologiczną ceramiki i innych zabytków, określenie chronologii i porównanie zasobów jakie zostaną przypisane trzem zaobserwowanym na tym stanowisku kulturom.

   Część druga tomu będzie zawierać opracowanie materiałów ceramicznych z badań wykopaliskowych, z których większość miała charakter sondażowy, prowadzonych przez pracowników dawnego IHKM PAN w latach 60. i 70. XX w. na wczesnośredniowiecznych stanowiskach położonych w rejonie Warszawy: w Błoniu (grodzisko) i Kopytowie, na terenie obecnego powiatu grójeckiego (w Dziarnowie, st. 3, Grójcu, Starej Warce, st. 1 (grodzisko) oraz na terenie dzisiejszego województwa świętokrzyskiego w Szewnej (średniowieczny gródek stożkowaty). Opracowanie będzie zawierać omówienie historii badań, stratygrafii wykopów i odkrytych w nich obiektów, analizę typologiczną i chronologiczną ceramiki, uzupełnioną o wyniki badań fizyko-chemicznych.

mazowsze 1 mazowsze 2mazowsze 3mazowsze 4

Tumiany

Tom 5. Monografii zbiorowa. Red. Tadeusz Baranowski

Völkerwanderungszeitliche Siedlung von Tumiany (Daumen) im Kreise Allenstein (Tumiany, woj. warmińsko-mazurskie, osada)

   Osadę w Tumianach, niedaleko Olsztyna w okresie wędrówek ludów zamieszkiwała ludność tak zwanej grupy olsztyńskiej. Grupa olsztyńska stanowiła konglomerat kulturowy  charakteryzujący się bogactwem form i zapożyczeń w dziedzinie kultury materialnej. Osada w Tumianach (stanowisko 2 - "Rybaczówka) położona była około 300 metrów na północ od słynnego cmentarzyska (stanowisko 1), a według wszelkiego prawdopodobieństwa użytkowała ją ta sama grupa ludności, która chowała zmarłych na cmentarzysku. Materiał zabytkowy uzyskany z obu stanowisk wykazuje kompletną zbieżność i jednorodność kulturową oraz chronologiczną. Należy podkreślić, że żadne inne stanowisko z okresu wędrówek ludów nie zostało odkryte w pobliżu. Na dodatek niewiele osad z tego czasu i terenu zostało dokładniej przebadanych, a opublikowano jeszcze mniej.

   Stanowisko 2 - „Rybaczówka" położone jest na wzgórzu opadającym w kierunku jeziora, w pobliżu cmentarzyska. Oba obiekty rozdziela strumień. Osada była badana w latach 1970-1977, a także w roku 2005. Zbadano prawie 3000 m2, czyli około 30-40% jej całkowitej powierzchni. Znajduje się po obu stronach drogi prowadzącej wzdłuż brzegu Jeziora Pisa. Stan zachowania w latach siedemdziesiątych XX wieku był bardzo dobry, pomimo kilku dołów gospodarczych. W 1999 r. stan zachowania przedstawiał się znacznie gorzej, gdyż obszar ten został zniszczony przez bardzo głęboką orkę.

   W ciągu ośmiu sezonów wykopaliskowych odkryto łącznie 85 obiektów, głównie jam gospodarczych, ale również pozostałości budynków mieszkalnych. Na szczególną uwagę zasługuje jeden z obiektów (3/73), który znajdował się na szczycie wzgórza. Wykryto w nim obecność śladów obróbki srebra. Analizy wykonane w Centralnym Laboratorium IAE PAN potwierdziły obróbkę srebra w tym miejscu. Inne znaleziska archeologiczne zostały opublikowane do tej pory tylko we wstępnych sprawozdaniach. Położenie kompleksu osadniczego z Tumian na brzegu jeziora, może świadczyć o dużym znaczeniu tego obszaru dla komunikacji i transportu wodnego. W literaturze pojawiały się sugestie, że intensywne kontakty dalekosiężne mieszkańców omawianej osady i zarazem użytkowników cmentarzyska w Tumianach stanowiły podstawę bogactwa manifestującego się między innymi w inwentarzach grobowych. Podejrzewa się, że jezioro Pisa znajdowało się na ważnym szlaku śródlądowym. Badania podwodne w jeziorze być może pozwoliłyby w przyszłości na odkrycie śladów konstrukcji portu.

   Opublikowanie materiałów z osady z okresu wędrówek ludów w Tumianach będzie miało istotne znaczenie dla poznania procesów osadniczych zachodzących u progu wczesnego średniowiecza na terenach dzisiejszej Polski północno-wschodniej, w tym kwestii zaniku tak zwanej grupy olsztyńskiej lub jej wchłonięcia przez inne ugrupowania. Ważne będą ustalenia związane z wytwarzaniem przedmiotów ze srebra oraz zagadnieniami produkcji i użytkowania ceramiki, szczególnie w kontekście znanych i opracowanych materiałów porównawczych z cmentarzyska.

   Przewiduje się trzyletni okres realizacji zadania przez kilkunastoosobowy zespół badaczy, głównie z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Badania obejmują również specjalistyczne analizy laboratoryjne.

   Wyniki opracowań cząstkowych zostaną zebrane w monografii zbiorowej w języku niemieckim. Ma to istotne znaczenie ze względu na opublikowanie w tym języku dawniejszych opracowań oraz materiałów archiwalnych.

Wybór literatury:

  • 1970 K. Dąbrowski, Prace wykopaliskowe zespołu do badań etnogenezy Słowian w Polsce północno-wschodniej IHKM PAN w 1969 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 1 /107/, s. 67-74.
  • 1970 K. Dąbrowski, Prace wykopaliskowe w Tumianach, pow. olsztyński w 1970 r., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 4 /110/, s. 642-650.
  • 1972 T. Baranowski, K. Dąbrowski, W. Zajączkowski, Badania wykopaliskowe w Tumianach, pow. olsztyński, w 1971 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, H. 1, (115), S. 221-228.
  • 1973  K. Dąbrowski, Burial of Horses with richly ornamented bridles, from burial site at Tumiany near Olsztyn, Poland, [w:] Actes du VIIe Congres International des Sciences Prehistoriques et Protohistoriques, Beograd, 9-15 Septembre 1971, t. 3, Rapports et Corapports, Beograd, s. 354-358.
  • 1975 K. Dąbrowski, Archaeological Investigations at Tumiany near Olsztyn, „Archaeologia Polona”, t. 16, s. 179-197.
  • 1975 K. Dąbrowski, Archäologische Untersuchungen in Tumiany, Kr. Olsztyn, „Zeitschrift für Archäologie“, t. 9, s. 265-280.
  • 1972 T. Baranowski, K. Dąbrowski, W. Zajączkowski, Badania wykopaliskowe w Tumianach, pow. olsztyński,  w 1971 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, H. 1, (115), S. 221-228.
  • 1973a T. Baranowski, K. Dąbrowski, Badania wykopaliskowe w Tumianach, pow. olsztyński, w 1972 roku, "Komunikaty Mazursko-Warmińskie", J. 21, H. 3, S. 333- 343.
  • 1975 T. Baranowski, K. Dąbrowski, D. Kowalczyk, K. Meyza, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Tumianach, powiat olsztyński, w 1973 roku, „Rocznik Olsztyński”, B. 11, S. 211-216.
  • 1998 T. Baranowski, Ceramika „grupy olsztyńskiej” z osady i cmentarzyska w Tumianach (uwagi wstępne), [in:] Ceramika zachodniobałtyjska od wczesnej epoki żelaza do początku ery nowożytnej, Białystok, 14-16 maja 1997, S. 283-292.
  • 1996 T. Baranowski, Pochówki koni z Tumian, w woj. olsztyńskim, „Archeologia Polski”, B. 41, H. 1-2, S. 65-130.
  • 2004 T. Baranowski,  W. A. Moszczyński, Ornamentyka naczyń z zespołów grobowych datowanych zabytkami metalowymi, [in:] M. Karczewska, M. Karczewski, Ceramika zachodniobałtyjska. Nowe źródła i interpretacje. Materiały z konferencji, Białystok 23 - 24 września 2002 roku, Białystok, S. 167 - 190.
  • 2009 T. Baranowski,  Der Siedlungskomplex in Tumiany im Lichte der Untersuchungen der Jahre 1969 - 1977; [in:] Felix Jacobson, Die Brandgräber-felder von Daumen und Kellaren im Kreise Allenstein, Ostpr., Daumen und Kellaren - Tumiany i Kielary, Band 1, Neumünster, A. Bitner-Wróblewska, C. von Carnap - Bornheim, J. Ciglis, V. Hilberg, W. Nowakowski, S. 385 - 396.

                                              tumiany

Tykocin

Tom 6. Praca zbiorowa. Red. Magdalena i Wojciech Bis

Tykocin - zamek nad Narwią (XV-XVIII w.). Badania archeologiczne w latach 1961-1963 i 1999-2007

    W opracowaniu omówione zostaną dzieje założenia zamkowego w Tykocinie, począwszy od obronnej siedziby rodu Gasztołdów, istniejącej tu u schyłku średniowiecza, oraz zamku renesansowego wzniesionego przez króla Zygmunta Augusta, po XVII-wieczną twierdzę. Odtworzone zostaną na podstawie rezultatów badań archeologicznych przeprowadzonych tu w latach 1961-1963 przez Jerzego Kruppé, Mirosławę Gajewską i Sławomirę Ciepielę (IHKM PAN), a w latach 1999-2007 przez Magdalenę Bis i Wojciecha Bisa (IAE PAN). Uzupełnią je wyniki badań architektonicznych oraz informacje zebrane ze źródeł pisanych i ikonograficznych.

     Przedmiotem analizy będzie przede wszystkim rozplanowanie przestrzenne zamku, fazy jego rozbudowy oraz zmiany zachodzące w tym zakresie od XV do XVIII w. Uzupełnią je rozważania nad powstaniem i rozwojem umocnień tykocińskich na tle dawnej sztuki fortyfikacyjnej. Umożliwią one weryfikację niektórych hipotez stawianych przez historyków i historyków architektury. Dokonana zostanie analiza odsłoniętych reliktów zabudowy drewnianej i murowanej oraz związanych z nimi warstw archeologicznych.

    Znaczną część opracowania stanowić będzie analiza wielu (prawie dziewięćdziesięciu tysięcy fragmentów) różnorodnych ruchomych zabytków wydobytych w czasie prac wykopaliskowych. Ich opis uzupełniać będzie dokumentacja rysunkowa i fotograficzna oraz rezultaty ekspertyz specjalistycznych. Wykonane one zostaną przy zastosowaniu metod i technik badawczych właściwych dla każdej z dyscyplin. Istotne są zwłaszcza analizy dendrochronologiczne próbek drewna, analizy ceramiki i metaloznawcze, oraz archeozoologiczne pozyskanych kości zwierzęcych. Znaleziska te to przedmioty używane przez dawnych mieszkańców zamku (m.in. naczynia ceramiczne i szklane, elementy stroju i uzbrojenia, sztućce, narzędzia gospodarskie), lub stanowiące część nieruchomego wyposażenia wnętrz (w tym kafle, okucia, zawiasy), jak również resztki pożywienia (szczątki osteologiczne). Ten liczny i urozmaicony zasób źródeł jest cenny nie tylko dla poznania przeszłości i warunków życia na tykocińskim zamku, ale również dla archeologii okresu schyłku średniowiecza i nowożytności. Wypełni on lukę w stanie badań nad źródłoznawstwem tego okresu w odniesieniu do Podlasia.

tykocin 1  tykocin 2  

tykocin 4      tykocin 3


   

Janowiec

Tom 7. Monografia zbiorowa pod redakcją Jerzego Kruppé i Marii Dąbrowskiej

Janowiec nad Wisłą. Źródła archeologiczne do dziejów miasta (XV - XVIII wiek).

      Przedmiotem opracowania są źródła archeologiczne pozyskane w wyniku badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie Janowca w latach 1968 i 1969 przez ówczesną Pracownię Historii Rzemiosł i Wytwórczości Przemysłowej Zakładu Historii Kultury Materialnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Badaniami kierował dr Jerzy Kruppé a uczestnikami byli mgr Mirosława Gajewska-Kruppė, mgr Maria Dąbrowska i mgr Krzysztof Ciuk. Było to drugie, po Solcu nad Wisłą niewielkie  miasto, w którym przeprowadzono wykopaliska realizując program badań dziejów małych miast w Rzeczpospolitej przedrozbiorowej.  Prace terenowe poprzedziła  kwerenda archiwalna doc. dr. hab. Andrzeja Wyrobisza. Celem ówczesnych badań archeologicznych było sprawdzenie hipotez dotyczących czasu lokacji Janowca, rozplanowania  i charakteru zabudowy miejskiej oraz dostarczenie danych do oceny materialnych warunków życia społeczności małomiasteczkowej.   Podjęte obecnie opracowanie ich wyników ma na celu wprowadzenie do obiegu naukowego dokonanych wówczas  ustaleń oraz źródeł archeologicznych będących jednocześnie świadectwem różnorakich aspektów codzienności we wczesno nowożytnym Janowcu. W zestawieniu z wynikami wieloletnich badań archeologicznych prowadzonych na janowieckim zamku kierowanych przez mgr Marię Supryn stworzona zostanie możliwość studiów porównawczych kultury materialnej mieszkańców zamku i powstałego u jego podnóża miasteczka.

     Miasto zostało założone przez Piotra Firleja na wąskim tarasie nad zalewowym Wisły w 1537 roku. Nad nim górował już istniejący zamku należący do Firlejów, który niewątpliwie miał wpływ na rozwój miasta. Duże znaczenie miała także bliskość Kazimierza położonego po drugiej stronie Wisły. Tak ważny i interesujący układ osadniczy stwarzał badaczom, zarówno historykom jak i archeologom, podstawy do śledzenia wielu zagadnień z zakresu rozplanowania miasta, jego zabudowy, rozwoju handlu i rzemiosł, z także związków z zamkiem. Badania prowadzono na dwu rynkach – pierwszym wytyczonym po zachodniej stronie kościoła parafialnego ( wykopy 1, 2 i 6) i wiążącym się z krzyżówką szlaków handlowych , oraz drugim usytuowanym po jego stronie wschodnie (wykopy 3, 4 oraz 5), na którym spodziewano się odsłonić pozostałości zabudowy mieszczańskiej oraz wymienianego w źródłach pisanych ratusza i jatek. Uzyskane wyniki nie na wszystkie postawione wówczas pytania dostarczyły odpowiedzi. Jednak odsłonięte relikty zabudowy oraz  pozyskane fragmenty  wyrobów ceramicznych, szklanych, metalowych i kości zwierzęcych (ponad 35 tys. fragmentów) stwarzają niewątpliwie możliwość poznania kultury materialnej mieszkańców Janowca.

janowiec 1  janowiec 2

Solec

Tom 8. Monografia: Magdalena Bis

Późnośredniowieczne i wczesnonowożytne naczynia białe z Solca nad Wisłą

     Zasadniczą część pracy stanowi charakterystyka naczyń białych odkrytych w Solcu nad Wisłą, w trakcie badań archeologicznych prowadzonych w latach 1962-1966 przez zespół badaczy pod kierunkiem Jerzego Kruppé, w których uczestniczyły m.in. Mirosława Gajewska i Maria Dąbrowska (IHKM PAN). Analizowany zbiór białej ceramiki liczy prawie trzydzieści tysięcy fragmentów.

    Przedmiotem rozważań będą zagadnienia z zakresu technologii produkcji i morfologii wyrobów, w tym badania nad recepturą mas garncarskich, techniką wykonania i zdobienia, formami, rodzajami i rozmiarami naczyń oraz poszczególnych ich części. Kwestie te zostaną przedstawione w czterech poziomach chronologicznych: I. koniec XIV i większa część XV wieku; II. koniec XV i początek XVI wieku; III. pierwsza połowa XVI w. oraz IV. druga połowa XVI i pierwsza połowa XVII stulecia. Na tej podstawie dokonane zostaną obserwacje zmienności w czasie cech morfologiczno-technologicznych, asortymentu i form wyrobów, jak również wskazane zostaną podobieństwa i różnice między naczyniami pochodzącymi z poszczególnych okresów.

   Osobna część opracowania poświęcona zostanie problematyce badawczej, obejmującej wiele kwestii wymagających wyjaśnienia, takich jak: możliwość określenia proweniencji wyrobów; stwierdzenie czy istnieją cechy identyfikujące produkty garncarskie pochodzące z ośrodków w dawnym województwie sandomierskim, a jednocześnie różniące je od naczyń wyrabianych w innych rejonach ziem polskich z wykorzystaniem innych złóż glin, które po wypaleniu przybierają jasną barwę; problem ustalenia rynku zbytu ceramiki białej oraz szlaków, którymi ją rozprowadzano. Istotne jest także przedstawienie i zrozumienie terminologii używanej do opisywania wyrobów białych, zwrócenie uwagi na problem dowolności w jej stosowaniu i niejednoznaczności stosowanych klasyfikacji tego gatunku naczyń.

   Ważnym zagadnieniem jest też przeznaczenie naczyń białych w gospodarstwach domowych. Ustalenie tego nie w każdym przypadku było jednak możliwe. Naczynia bowiem, które w intencji garncarza miały spełniać określoną funkcję, w codziennej praktyce mogły mieć różne i wielorakie zastosowanie. Dla rekonstrukcji funkcji naczyń pomocna była głównie obserwacja śladów ich użytkowania, późnośredniowieczne i nowożytne przedstawienia ikonograficzne, oraz ustalenia historyków. Brane były pod uwagę również rozmiary i kształty analizowanych wyrobów.

   W pracy podjęta została również próba określenia proweniencji analizowanych naczyń. Jest bowiem wielce prawdopodobne, że omawiane naczynia białe nie są wyrobami lokalnych rzemieślników, lecz artykułami sprowadzonymi tu z ośrodków garncarskich korzystających z odpowiednich do tego surowców, zapewne także zlokalizowanych w dawnym województwie sandomierskim.

   Analizy makroskopowe opisywanej ceramiki uściślone zostały analizami laboratoryjnymi ceramiki. Dla określenia składu mas garncarskich użytych do produkcji badanych naczyń białych oraz składu szkliw pokrywających ich powierzchnie, zastosowano analizę metodą fluorescencji rentgenowskiej (X-Ray Fluorescence Analysis, w skrócie XRF). Analizie tej poddano 80 próbek soleckich wybranych naczyń białych z końca XIV - drugiej połowy XVII w. W celu uzyskania danych porównawczych wykonano także analizy 75 próbek naczyń o jasnej barwie czerepu, także pokryte barwnymi szkliwami, co do których istnieje przypuszczenie, że zostały wyprodukowane w ośrodkach garncarskich w środkowej części ziemi sandomierskiej, albo przez okolicznych garncarzy, przy użyciu miejscowych surowców (glin wypalających się na biało). Naczynia te są datowane od XIII do XIX w., a pochodzą z wybranych stanowisk późnośredniowiecznych i nowożytnych w Polsce.

   Ponadto, w celu ustalenia rodzaju, ilości i granulacji domieszki schudzającej w masie garncarskiej analizowanych naczyń, oraz temperatury ich wypalania, pomocnicza rolę odgrywają wyniki analiz petrograficznych (metodą szlifów przezroczystych w świetle spolaryzowanym) i termicznych (pomiaru zmian dilatacyjnych).

solec 1 solec 2Solec 3

     

 

 

Home Projekty Vetera et nova. Opracowywanie archeologicznych materiałów źródłowych nowymi metodami badawczymi